دشمنى دارند ، و اما منافقين هر چند در واقع كافر و حتى از كفار هم خطرناكترند ، چون از راه كيد و مكر وارد شده و كارشكنى مىكنند ، ليكن آيات جهاد ايشان را شامل نمىشود ، براى اينكه ايشان تظاهر به كفر و دشمنى نداشته ، در عوض از ساير مسلمانان هم خود را مسلمانتر جلوه مىدهند ، و با اين حال ديگر معنا ندارد كه با ايشان جهاد شود . و لذا چه بسا از استعمال جهاد در خصوص منافقين اين معنا بذهن برسد كه منظور از آن هر رفتاريست كه مطابق مقتضاى مصلحت باشد ، اگر مصلحت اقتضاء داشت معاشرتشان تحريم و ممنوع شود و اگر اقتضاء داشت نصيحت و موعظه شوند و اگر اقتضاء داشت بسرزمين ديگرى تبعيد شوند ، و يا اگر رده اى از ايشان شنيده شد كشته گردند ، و اگر طور ديگرى اقتضاء داشت در حقشان عملى كنند . خلاصه معناى جهاد با منافقين مقاومت در برابر كارشكنىها و نقشه كشىهاى ايشان است بهر وسيله اى كه مصلحت باشد . و چه بسا جمله * ( « وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ » ) * در دنبال جمله * ( « جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ » ) * شاهد بر اين معنا باشد كه مقصود از جهاد غلظت و خشونت است . جمله * ( « وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ » ) * عطف است بر امرى كه قبل از آن گذشت ، و شايد اگر جمله خبريه به عطف بر جمله انشائيه ( امر ) شده ، مصحح آن اين بوده كه امر « و اغلظ » در معناى خبر است ، و معنايش اين است كه اين كفار و منافقين مستوجب غلظت و خشونت و جهادند - و خدا داناتر است . * ( « يَحْلِفُونَ بِاللَّه ما قالُوا وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا . . . » ) * سياق آيه اشعار دارد به اينكه منافقين عمل بسيار زشتى انجام داده و در ضمن عمل كلام زشتى هم به زبان آورده‌اند و رسول خدا ( ص ) ايشان را مؤاخذه نموده كه چرا چنين گفته‌ايد . در پاسخ به خدا سوگند خورده‌اند كه ما چنين نگفته‌ايم ، هم چنان كه در آيه * ( « وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّما كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ . . . » ) * گذشت كه منافقين كار زشتى كرده بودند كه آن را عنوان خوض و لعب داده و مىخواستند بگويند جز بازى منظور ديگرى نداشتيم . خداى تعالى در هر دو قضيه تكذيبشان كرده ، در باره انكار قولشان فرموده : * ( « وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ » ) * آن گاه همين تكذيب را دوباره تفسير نموده و فرموده : * ( « وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ » ) * تا كسى خيال نكند از راه مبالغه گفتيم كافر شدند ، نه ، جدا كافر شدند ، و محكوم به كفر ، بعد از اسلام گشتند .